[Sare]

(d. 8 Kas�m 1656 - �. 14 Ocak 1742) �ngiliz g�kbilimci jeofizik�i matematik�imeteorolog fizik�i ve mucit.

Biyografi ve kariyer

Londra Haggerston'da do�du. Ayn� ad� ta��yan babas� Edmond Halley zengin bir sabun yap�mc�s� idi. �ocukken matematik ile �ok ilgiliydi. �lk olarak St Paul's School'da okudu 1673'ten itibaren Oxford'daki The Queen's College'a devam etti. Bu s�ralarda 17 ya��ndayd�. Daha ��renci iken g�ne� sistemi ve g�ne� lekeleri ile ilgili makaleler yay�mlad�. 1675'te Kraliyet astronomu Flamsteed'in yan�nda �al��maya ba�lad� ve hem Oxford hem de Greenwich'deki g�zlemlerde ona yard�mc� oldu. Merk�r'�n tutulmas�n� g�zlemledi.


1676 y�l�nda bitirme s�navlar�na girmeden Oxford �niversitesi'ni b�rakt�. G�ney yar�k�re y�ld�zlar�n� incelemek amac� ile g�ney Atlas Okyanusu adalar�ndan St. Helena'ya gitti. Kas�m 1678'de �ngiltere'ye geri d�nd�. Ertesi y�l 341 g�ney y�ld�z�n�n ayr�nt�lar�n� i�eren Catalogus Stellarum Australium adl� eseri yay�mlad�. Y�ld�z haritas�'na yapt��� bu katk�lar onun Tycho Brahe ile kar��la�t�r�lacak kadar �nlenmesine yol a�t�. Oxford'dan diplomas�n� ald� ve Kraliyet Cemiyeti �yeli�ine (Fellow of the Royal Society) se�ildi.

1686'da seyahatinin ikinci b�l�m�n� yay�mlad�. Bu b�l�mde alize r�zgarlar� ve muson ya�murlar�n� konu alan bir makale ve harita yer al�yordu. Burada g�ne� �s�s�n�n d�nya atmosferinin hareketlerindeki etkisini g�sterdi. Ayn� zamanda barometrik bas�n� ile deniz seviyesinden y�kseklik aras�nda bir ili�ki oldu�unu da g�sterdi. Haritalar� yeni geli�mekte olan bilgiyi g�rselle�tirme tekniklerine �nemli katk� sa�lad�.

1682'de Mary Tooke ile evlendi ve Islington'a yerle�ti. Zaman�n�n b�y�k k�sm�n� ay g�zlemleri ile ge�irmesine ra�men yer �ekimi ile de ilgilendi. Kepler'in gezegensel hareket yasalar�'n�n kan�tlanmas� kafas�n� kurcalayan bir problem idi. A�ustos 1684'te Cambridge �niversitesi'nde Isaac Newton ile bunu tart��mak �zere bulu�tu. Newton problemi ��zm�� ama ��z�m� yay�mlamam��t�. Halley onu yay�mlamaya ikna etti. Newton Philosophiae Naturalis Principia Mathematicay� (1687) yazd� ve Halley'in paras� ile yay�mlad�. Yapt��� bir�ok katk�n�n yan�nda Newton'u Principiay� yazmaya ikna etmesi ve masraflar�n� �deyerek yay�mlanmas�n� sa�lamas� bir�oklar� taraf�ndan bilime yapt��� en b�y�k katk� say�lmaktad�r.

1693'te n�fus kay�tlar�n�n d�zenlili�iyle tan�nan Alman-Polonya kenti Breslau'nun (Wroclaw) �l�m ya�� kay�tlar�n� analiz etti�i bir makale yay�mlad�. Bu makale�ngiliz h�k�metine hayat sigortas� fiyatlar�n� al�c�n�n ya��na ba�l� olarak ayarlama imk�n� verdi. Halley'nin �al��malar� akt�eryan�n geli�imine b�y�k katk�da bulundu. John Graunt'�n daha ilkel �al��malar�ndan sonra gelen Breslau hayat tablosu demografi tarihinde �nemli bir olay olarak de�erlendirilmektedir.
1690'da uzun s�re su alt�nda kalabilen ve sualt� ara�t�rmalar� i�in penceresi bulunan bir ara� olan dalma �an�n�n planlar�n� tamamlad�. Halley'in dalma �an�nda hava y�zeyden g�nderilen a��rl�k ba�lanm�� varillerle sa�lan�yordu.
1698'de D�nya manyetizmas�n� kapsaml� olarak incelemek amac� ile HMS Paramore adl� geminin komutas�na getirildi. Bu g�revi Atlas Okyanusu'nda iki sene s�ren ve 52� kuzey il� 52� g�ney enlemlerine uzanan bir yolculukla tamamlad�. Sonu�lar Pusula Sapmas�n�n Genel Haritas� (General Chart of the Variation of the Compass) (1701) adl� kitapta yay�mland�. Bu t�r�n�n ilk haritas� ve isogonlar (ya da halley �izgileri) i�eren ilk haritayd�.


Kas�m 1703'te Oxford �niversitesi'nde geometri profes�rl���ne getirildi ve 1710'da fahri hukuk doktoru �nvan� ald�. 1705'te tarihsel astronomi y�ntemlerine dayanarak 1406 1531 ve 1697'de g�r�len kuyruklu y�ld�zlar�n farkl� de�il tek bir kuyruklu y�ld�z oldu�unu ve bu y�ld�z�n 1758'de geri d�nece�ini �ne s�rd��� Synopsis Astronomia Cometicae'yi yay�mlad�. Kuyruklu y�ld�z hesaplanan tarihte geri d�nd���nde Halley Kuyruklu Y�ld�z� olarak an�lmaya ba�land�.

1716'da Halley Ven�s'�n G�ne�'in �n�nden ge�i� s�resinin hassas bir �ekilde �l��lerek D�nya ile G�ne� aras�ndaki uzakl���n hesaplanmas�n� �nerdi. 1718'de kendi astrometrik hesaplar�n� eski Yunanl�lar�nki ile kar��la�t�rarak "sabit" y�ld�zlar�n hareket ettiklerini ke�fetti.

1720'de John Flamsteed'in varisi olarak �l�m�ne kadar s�rd�rece�i Kraliyet Astronomu g�revine getirildi. Londra'n�n g�neydo�usunda bulunan Lee'deki St. Margaret's Kilisesi'nde defnedildi.

��i bo� D�nya

1692'de Halley i�i bo� D�nya fikrini ortaya att�. Bu fikre g�re D�nya 800 km. kal�nl���nda bir kabuktan e�merkezli iki i� kabuktan ve en i�te yakla��k Ven�sMars ve Merk�r'�n �aplar�nda bir �ekirdekten olu�uyordu. Bu iki kabuk atmosfer taraf�ndan birbirinden ayr�l�yordu ve her birinin ayr� manyetik kutuplar� vard�. K�reler de�i�ik s�ratlerde hareket ediyordu. Halley bu d�zeni anormal pusula �l��mlerini a��klamak i�in ortaya att�. ��erideki atmosferi ���k sa�an bir �ekilde hayal etmi�ti ve ka�an gazlar�n kutup ���klar�'n� olu�turdu�una inanm��t�.


Halley ve Principia

Principia'n�n ortaya ��kmas�nda Halley'in katk�s� b�y�kt�r. O s�ralarda gezegenlerin elips �eklinde y�r�ngeler izledi�i biliniyor ama nedeni bilinmiyordu. Halley iki bilimadam� (Robert Hooke ve Sir Christopher Wren) ile bu konuda iddiaya girdi ve konu ile ilgili bilgi almak �zere Isaac Newton'a ba�vurdu. Bu bulu�ma hakk�ndaki bilgileri Newton'un s�rda�� Abraham de Moivre'�n notlar�ndan ��reniyoruz.


Sorunun temeli matemati�in ters kare yasas� ile ilgilidir. Newton Halley'e bunu hesaplad���n� s�yler ama hesaplar�n� bulamaz. Halley'in �srarlar� �zerine problemi tekrar ��zer ve iki y�l inzivaya �ekilerek �aheseri Principia'y� tamamlar. Halley'in katk�s� Principia'y� yazmas� i�in Newton'a bask� yapmak ile s�n�rl� kalmaz. Maddi durumu �ok iyi olmamas�na ra�men kitab�n bas�m masraflar�n� kar��lar ve Newton ile baz� bilimadamlar� aras�nda ��kan anla�mazl�klarda arabuluculuk yapar.

"Halley'in dehas� Newton'�n daha b�y�k matematiksel dehas�n� farketmesi ve Principia Mathematica'n�n bas�m masraflar�n� kendi cebinden �demesi idi ��nk� Kraliyet Cemiyeti o s�rada meteliksizdi."


Halley ve kuyrukluy�ld�z

Halley ad�n� ta��yan kuyrukluy�ld�z san�lan�n aksine Edmund Halley taraf�ndan ke�fedilmemi�tir. Halley sadece 1406 1531 1697 y�l�nda ba�kalar� taraf�ndan g�zlemlenen kuyrukluy�ld�zlar�n asl�nda tek ve ayn� kuyrukluy�ld�z oldu�unu anlam�� ve 1758 y�l�nda geri d�nece�ini tahmin etmi�ti. Kuyrukluy�ld�z geri d�nd���nde Halley hayatta de�ildi ama astromomi d�nyas� taraf�ndan Halley Kuyrukluy�ld�z� olarak an�l�yordu.


Halley ismi alanlar

Halley Kuyrukluy�ld�z� � Halley kuyrukluy�ld�z�n geri d�n���n� tahmin etti.
Mars'taki Halley krateri
Ay'daki Halley krateri
Halley Ara�t�rma �stasyonu Antarktika